Szabat Pesach Chol Hamoed 5786
Rabbi Menachem Mirski
Watch the youtube podcast version here!
Szalom. Podczas pierwszych dwóch dni Pesach społeczności żydowskie na całym świecie gromadzą się przy stole sederowym, by na nowo opowiadać historię wyzwolenia z Egiptu. Jest to założycielska narracja narodu żydowskiego – moment, w którym naród niewolników stał się ludem przymierza i odpowiedzialności.
Jednak Tora wskazuje na coś głębszego. Wyjście z Egiptu nie dotyczy jedynie wyzwolenia politycznego. Jest ono także wyzwoleniem wewnętrznym – wyzwoleniem ludzkiego umysłu i ducha. Pod wieloma względami ta druga forma wyzwolenia jest znacznie trudniejsza. Wymaga ona porzucenia starych sposobów myślenia i życia oraz powolnego uczenia się nowych. To jeden z powodów, dla których Izraelici spędzili czterdzieści lat na pustyni.
Istnieje tu wyraźny wzór: im dłuższe i bardziej bolesne doświadczenie niewoli, tym dłuższy i trudniejszy staje się proces prawdziwego wyzwolenia. Można fizycznie opuścić Egipt, lecz Egipt może pozostać głęboko zakorzeniony w sposobie myślenia. Jak mówi przysłowie: można człowieka wyciągnąć z Egiptu, ale nie zawsze Egipt z człowieka.
Jeden z najbardziej wyraźnych przykładów tej walki pojawia się w jednym z największych kryzysów w Torze – grzechu złotego cielca. Porcja Tory czytana w tym czasie skupia się nie tylko na samym upadku, lecz także na tym, co nastąpiło później – na tym, jak zaczyna się naprawiać relacja między Bogiem a Izraelem. W tym kluczowym momencie Mojżesz czyni coś niezwykłego. Zamiast prosić jedynie o przebaczenie, prosi o coś więcej:
„Pokaż mi Twoje drogi” (Wj 33,13).
Innymi słowy: pomóż mi zrozumieć. Jest to głęboko intelektualny moment. Mojżesz szuka nie tylko wiary, lecz także wglądu. Przypomina nam to, że w tradycji żydowskiej wyzwolenie jest ściśle związane z uczeniem się – a prawdziwe uczenie się nie jest możliwe bez zadawania rzeczywistych pytań.
Noc sederowa sama w sobie rozpoczyna się od pytania: „Czym ta noc różni się od wszystkich innych nocy?” W tym samym duchu postawmy współczesne pytanie: Jak wyjść poza nasze intelektualne bańki, nie porzucając przy tym naszych najgłębszych przekonań?
Żyjemy w najbardziej połączonej erze w historii ludzkości, z niespotykanym dotąd dostępem do wiedzy i informacji. Paradoksalnie jednak znacząca rozmowa ponad podziałami jest dziś trudniejsza niż kiedykolwiek wcześniej. Historia Wyjścia uczy nas, że prawdziwe wyzwolenie oznacza także uwolnienie się od schematów myślenia, które uniemożliwiają nam szczere spotkanie z drugim człowiekiem.
Oto trzy zasady, które mogą nam w tym pomóc:
Po pierwsze: bądź naprawdę ciekawy.
Kiedy spotykamy kogoś o innym światopoglądzie, powinniśmy zaczynać od ciekawości, a nie od korygowania. Większość z nas instynktownie przechodzi do odpierania opinii, z którymi się nie zgadza. Ciekawość jednak zadaje inne pytania: „Co doprowadziło cię do tego poglądu?” lub „Jakie doświadczenie przekonało cię, że to jest prawdą?” Zamiast natychmiast kwestionować, powinniśmy wysłuchać pełnej odpowiedzi.
Co często nas przed tym powstrzymuje? Nie tylko emocje, lecz także subtelniejsza forma myślenia stereotypowego. Dziś brzmi to często tak: „Jeśli ktoś wierzy w to, to musi należeć do tamtego obozu” albo „Jeśli myśli tak, to musi też wierzyć w te inne rzeczy”. Słyszymy jedną lub dwie idee i szybko umieszczamy człowieka w ideologicznej skrzynce. W momencie, gdy to robimy, przestajemy naprawdę słuchać, ponieważ zakładamy, że już wszystko rozumiemy.
Tora przypomina nam, że każdy człowiek został stworzony be-celem Elohim – na obraz Boga. Każda osoba jest znacznie bardziej złożona niż jakakolwiek etykieta, którą jej nadajemy. Prawdziwe połączenie dzieje się na poziomie indywidualnym. Często w chwili, gdy zauważymy w drugiej osobie coś, co nie pasuje do naszych oczekiwań – coś wyjątkowego lub nawet sprzecznego – rozmowa staje się naprawdę ludzka. Okazuje się, że ciekawość jest jednym z najpotężniejszych narzędzi intelektualnego wyzwolenia.
Po drugie: oddzielaj osobę od przekonania.
Powinniśmy nauczyć się odróżniać ludzi zarówno od grup, do których ich przypisujemy, jak i od ich przekonań – w tym od naszych własnych. Niektórzy ludzie internalizują swoje przekonania tak głęboko, że każde wyzwanie odczuwają jako osobisty atak, co niemal uniemożliwia dialog.
Oczywiście są dziedziny, w których przekonania są ściśle związane z tożsamością – na przykład religia. Jako rabin moja żydowska tożsamość jest głęboko spleciona z moimi przekonaniami. Jednak w spotkaniach międzyreligijnych nie wchodzę do pokoju i nie mówię: „Oto w co wierzę, a wy się mylicie”. Takie spotkanie zaczyna się od pokory.
Trudność pojawia się, gdy inne obszary – zwłaszcza polityka – zaczynają funkcjonować jak religia. Gdy ideologia staje się tożsamością, wszystko zaczyna wydawać się święte. A gdy wszystko jest święte, niezgoda zaczyna przypominać herezję. Jedną z najważniejszych form wolności intelektualnej jest umiejętność powiedzenia: „To jest moje przekonanie – ale nie stanowi ono całej mojej osoby”. To rozróżnienie pozwala, by rozmowa pozostała wspólnym poszukiwaniem prawdy, a nie zderzeniem tożsamości.
Po trzecie: czasami zachowanie relacji jest prawdziwym zwycięstwem.
W naszej kulturze często zachowujemy się tak, jakby każda niezgoda musiała mieć zwycięzcę. Tymczasem wiele znaczących rozmów nie jest debatami, lecz długimi procesami. Gdy emocje zbyt mocno rosną, a słuchanie znika, kontynuowanie rozmowy często przynosi więcej szkody niż pożytku. Czasami najmądrzejszą odpowiedzią jest: „To jest zbyt ważne, byśmy tak z tym pędzili. Może wrócimy do tematu innym razem?”. To nie jest kapitulacja – to mądrość.
Ta myśl pojawia się również w czytanej porcji Tory. Gdy Mojżesz prosi, by zobaczyć chwałę Boga, otrzymuje odpowiedź: „Nie możesz zobaczyć mojego oblicza… lecz ujrzysz mój grzbiet”. Rzadko rozumiemy rzeczy w pełni w danej chwili. Zrozumienie przychodzi często później – retrospektywnie, jakbyśmy patrzyli na czyjś grzbiet po tym, jak już przeszedł. Czasami najbardziej wierną postawą w niezgodzie jest pozostawienie przestrzeni – dla czasu, dla refleksji i dla samej relacji.
Pesach celebruje moment, w którym Izraelici opuścili Egipt. Jednak Tora raz po raz przypomina: wyjście było dopiero początkiem. Izraelici wielokrotnie mówili: „Może powinniśmy wrócić”. To ujawnia głęboko ludzką prawdę: łatwiej jest wyjść niż się zmienić. Prawdziwe wyzwolenie – zwłaszcza wyzwolenie intelektualne – oznacza uczenie się ciekawości, pokory oraz umiejętności pozostawania w relacji nawet w obliczu niezgody.
Wkrótce zasiądziemy przy stole sederowym i raz jeszcze opowiemy historię Wyjścia. Hagada przypomina nam: „W każdym pokoleniu człowiek powinien widzieć siebie tak, jakby osobiście wyszedł z Egiptu”. Pytanie nie dotyczy więc wyłącznie przeszłości. Dotyczy teraźniejszości: W jakich schematach myślenia nadal jesteśmy uwięzieni? Gdzie przestaliśmy być w stanie naprawdę słyszeć drugiego człowieka? I co oznaczałoby dzisiaj stać się choć trochę bardziej wolnym?
Może to wyglądać na coś prostego, lecz niełatwego: być ciekawym, zanim staniemy się pewni; oddzielać ludzi od etykiet, które im nadajemy; oraz chronić relacje nawet wtedy, gdy się nie zgadzamy. W świecie, w którym niezgoda tak szybko przeradza się w podziały, umiejętność pozostawania w autentycznej rozmowie może być jedną z najbardziej znaczących form wolności, jaką jeszcze posiadamy.
Chag Pesach Sameach.
Szabat szalom,
Rabbi Mirski
Leave a Reply